Nachtangst bij peuters: wat het is en wat je eraan kunt doen

Nachtangst bij een peuter is een slaapstoornis waarbij je kind midden in de nacht rechtop zit, schreeuwt of huilt, maar niet echt wakker is en je ook niet herkent. Dit klinkt heftig, maar het is bij peuters heel gewoon. Het komt het meest voor tussen de twee en zes jaar, en is iets anders dan een nachtmerrie.

Het grote verschil: bij een nachtmerrie wordt je kind wakker, is bang en weet wat er gedroomd is. Bij nachtangst blijft je peuter in een soort tussenstaat, half slapend. De ogen kunnen open zijn, maar er is geen echt contact. Na een paar minuten, soms langer, valt het kind gewoon weer in slaap, en de volgende ochtend herinnert het zich er niks van.

Hoe nachtangst bij peuters ontstaat

Nachtangst ontstaat doordat de overgang van een lichte naar een diepere slaapfase niet soepel verloopt. Dat is precies wat het CJG (Centrum voor Jeugd en Gezin) ook beschrijft. Bij peuters is het slaapsysteem nog volop in ontwikkeling, waardoor zo’n overgang soms vastloopt. Het kind zit dan letterlijk tussen slapen en waken in.

Dit gebeurt vrijwel altijd in de eerste helft van de nacht, meestal één tot drie uur na het inslapen. Dat is het moment waarop de diepe slaap het sterkst is. Een episode duurt gemiddeld vijf tot vijftien minuten, maar kan soms oplopen tot een halfuur.

Er zijn omstandigheden die nachtangst uitlokken of verergeren:

  • Te weinig slaap of een verstoord slaapritme
  • Koorts of ziekte
  • Een nieuwe stap in de ontwikkeling, zoals zindelijkheid of naar de peuterspeelzaal gaan
  • Stress of een drukke, vermoeiende dag
  • Erfelijkheid: het komt vaker voor in families waar ook andere slaapstoornissen voorkomen

Wat je ziet tijdens een aanval van nachtangst

Je peuter ligt plotseling rechtop in bed, schreeuwt of roept, heeft wijdopen ogen en ziet er doodsbang uit. Toch reageert hij of zij niet op jou. Je kunt je kind aanraken of aanspreken, maar er komt geen echte reactie. Soms staan kinderen op of lopen ze, wat het extra verwarrend maakt.

Wat ook opvalt: je kind is niet te troosten. Knuffelen helpt niet, praten helpt niet. Dat is precies wat nachtangst zo onrustgevend maakt voor ouders, want je instinct zegt dat je moet ingrijpen. Maar je kind is niet bewust bang. Het lichaam reageert, maar het brein slaapt door.

Wat je het beste kunt doen tijdens een nachtangst episode

Het belangrijkste advies: grijp niet in. Blijf rustig bij je kind in de buurt, zorg dat het zich niet bezeerd aan de bedrand of andere meubels, en wacht tot de episode vanzelf over gaat. Probeer je peuter niet wakker te maken, want dat kan de aanval juist verlengen of je kind in verwarring brengen.

Spreek je kind niet luid aan en schud niet aan hem of haar. Een zachte stem en een hand op de rug kan soms helpen om de episode korter te maken, maar bij sommige kinderen werkt ook dat averechts. Je leert dat al snel kennen bij je eigen kind.

Wat je daarna kunt doen:

  • Zorg de volgende dag voor voldoende slaap en een vaste bedtijdroutine
  • Breng je peuter iets eerder naar bed als hij of zij die dag erg moe was
  • Vermijd vlak voor het slapengaan drukke activiteiten, schermen of opwinding
  • Houd een logboek bij van wanneer de aanvallen plaatsvinden, dan zie je patronen

Wanneer nachtangst vanzelf overgaat

Bij de meeste kinderen verdwijnt nachtangst vanzelf naarmate ze ouder worden en het slaapsysteem rijpt. Rond het zesde of zevende jaar nemen de episodes bij de meeste kinderen flink af of stoppen ze helemaal. Behandeling is bijna nooit nodig.

Er is wel een techniek die sommige ouders gebruiken bij heel regelmatige nachtangst: de zogenaamde geplande wekker. Daarbij maak je je kind vijftien tot twintig minuten vóór het gebruikelijke tijdstip van de aanval even kort wakker. Dat verstoort de slaapfase net genoeg om de episode te voorkomen. Dit doe je een paar weken achter elkaar. Vraag je huisarts of het CJG om uitleg als je dit wilt proberen, want het werkt niet voor elk kind en vraagt een nauwkeurige aanpak.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Nachtangst is op zichzelf niet gevaarlijk, maar er zijn situaties waarin je beter even contact opneemt met de huisarts of het CJG:

  • De aanvallen duren langer dan dertig minuten
  • Je kind beweegt zo hevig dat het zichzelf kan bezeren
  • De aanvallen komen elke nacht voor en dit houdt wekenlang aan
  • Je kind is overdag erg moe of gedragsveranderingen vallen op
  • Je twijfelt of het om nachtangst gaat of misschien om epilepsie of een andere aandoening

Een huisarts kan de aanvallen beoordelen en zo nodig doorverwijzen. In de meeste gevallen is de conclusie dat het om normale nachtangst gaat en dat afwachten de beste aanpak is.

Nachtangst bij een peuter is vermoeiend voor ouders, maar voor het kind zelf vrijwel nooit erg. Het lijkt erger dan het is. Met een vaste slaaproutine, voldoende rust en geduld komen de meeste gezinnen er goed doorheen, zonder dat er verdere hulp nodig is.